De stikstofcyclus in het aquarium

Complete gids over de stikstofcyclus in het aquarium

De stikstofcyclus is een van de belangrijkste begrippen in de aquaristiek. Toch is het ook een van de onderwerpen die beginners het vaakst verkeerd begrijpen.

Elk jaar sterven er veel vissen omdat ze in een aquarium worden gezet dat zijn biologische cyclus nog niet heeft doorlopen.

Wie de stikstofcyclus begrijpt, kan een aquarium correct opstarten, nitrietpieken vermijden en een gezonde omgeving behouden voor vissen, garnalen en planten.

Wat is de stikstofcyclus?

In een aquarium ontstaat voortdurend organisch afval:

• uitwerpselen van de vissen;
• niet opgegeten voer;
• dode plantenbladeren;
• organismen die aan het afbreken zijn.

Dit afval geeft ammoniak (NH₃) of ammonium (NH₄⁺) af, stoffen die zeer giftig zijn voor de bewoners van het aquarium.

Gelukkig koloniseren nuttige bacteriën geleidelijk het filter, de bodem en de verschillende oppervlakken van de bak.

Deze bacteriën zetten de giftige stoffen om in veel minder schadelijke verbindingen.

Dit natuurlijke proces heet de stikstofcyclus.

De verschillende fasen van de stikstofcyclus

Fase 1: productie van ammoniak

Organisch afval produceert ammoniak.

Zelfs in lage concentraties kan deze stof dodelijk zijn voor vissen.

In een net opgestart aquarium zijn er nog geen bacteriën aanwezig om deze vervuiling te verwerken.

Fase 2: omzetting naar nitriet

Bacteriën van het geslacht Nitrosomonas verschijnen geleidelijk.

Ze zetten ammoniak om in nitriet (NO₂).

Helaas is ook nitriet zeer giftig.

Op dat moment treedt de beruchte nitrietpiek op.

Fase 3: omzetting naar nitraat

Een tweede bacteriepopulatie, voornamelijk van het geslacht Nitrobacter, zet het nitriet vervolgens om in nitraat (NO₃).

Nitraat blijft in het water, maar is veel minder gevaarlijk zolang het op een redelijk niveau blijft.

Het wordt verwijderd door:

• waterverversingen;
• opname door planten;
• bepaalde gespecialiseerde filtersystemen.

Hoe lang duurt de stikstofcyclus?

In de meeste gevallen duurt de volledige cyclus 3 tot 6 weken.

Verschillende factoren kunnen deze duur beïnvloeden:

• de watertemperatuur;
• de kwaliteit van de filtering;
• de aanwezigheid van planten;
• het gebruik van ingelopen filtermateriaal;
• het toevoegen van bacteriën uit de handel.

Ook al beloven sommige producten een onmiddellijke start, het is sterk aan te raden de waterwaarden te controleren voordat je dieren toevoegt.

Hoe weet je of de cyclus voltooid is?

De betrouwbaarste manier is watertests gebruiken.

Tijdens het opstarten meet je best regelmatig:

• nitriet (NO₂);
• nitraat (NO₃).

Een aquarium wordt doorgaans als ingelopen beschouwd wanneer:

• het nitriet terug op nul staat;
• er nitraat aanwezig is;
• de waarden meerdere dagen stabiel blijven.

De nitrietpiek

De nitrietpiek is de periode waarin het nitriet zijn hoogste concentratie bereikt.

Deze fase is normaal en noodzakelijk.

Ze treedt meestal op tussen de tweede en de vierde week nadat het aquarium is gevuld.

Tijdens deze periode:

• mogen er geen vissen worden toegevoegd;
• vermijd je ook garnalen;
• voer je regelmatig tests uit.

Dieren toevoegen tijdens deze fase kan ernstige vergiftigingen veroorzaken.

Kun je de cyclus versnellen?

Bepaalde methoden kunnen de ontwikkeling van bacteriën bevorderen:

Ingelopen filtermateriaal gebruiken

Dit is de doeltreffendste methode.

Filtermateriaal uit een gezond aquarium bevat al een grote bacteriepopulatie.

Bacteriën uit de handel toevoegen

Bacteriën uit een flesje kunnen helpen om het proces op gang te brengen.

Ze vervangen echter niet volledig de tijd die nodig is voor de biologische kolonisatie.

Rijkelijk beplanten

Planten nemen een deel van de stikstofverbindingen op en helpen het ecosysteem te stabiliseren.

Veelgemaakte fouten

Te vroeg vissen toevoegen

Dit is de meest gemaakte fout bij beginners.

Ook al lijkt het water helder, de cyclus kan nog lang niet voltooid zijn.

Het filter schoonmaken tijdens het inlopen

Bacteriën koloniseren vooral het filter.

Een te vroege schoonmaak kan het proces aanzienlijk vertragen.

Water verversen tijdens de nitrietpiek

Behalve in uitzonderlijke situaties laat je de cyclus meestal beter op natuurlijke wijze verlopen.

Het water niet testen

Zonder tests is het onmogelijk om te weten hoe ver de cyclus werkelijk gevorderd is.

Voorbeeld van het verloop van de cyclus

Week 1

• Verschijnen van ammoniak
• Nitriet op nul
• Nitraat op nul

Week 2 tot 4

• Nitrietpiek
• Sterke ontwikkeling van bacteriën

Week 4 tot 6

• Daling van het nitriet
• Verschijnen van nitraat
• Stabilisatie van het systeem

Wat doe je na de cyclus?

Zodra de cyclus voltooid is:

1. Controleer de waterwaarden nog een laatste keer.
2. Voeg de bewoners geleidelijk toe.
3. Blijf het nitriet nog enkele weken opvolgen.
4. Stel een regelmatig onderhoudsschema op.

Door vissen geleidelijk toe te voegen, kan de bacteriekolonie zich aanpassen aan de toenemende biologische belasting.

Conclusie

De stikstofcyclus is de basis van elk evenwichtig aquarium.

Ook al vraagt het geduld, door deze stap te respecteren vermijd je de meeste problemen bij het opstarten van een aquarium.

Enkele weken wachten voordat je de eerste bewoners toevoegt, is vaak de beste beslissing die een aquariaan kan nemen.

Zodra de cyclus voltooid is, helpen een regelmatige opvolging van de waterwaarden en het onderhoud om het aquarium op lange termijn gezond te houden.